Słynni Kościaniacy

Andrzej z Kokorzyna (zm. ok. 1433)

Teolog, pisarz, prof. i rektor Uniwersytetu Krakowskiego. Ur. w Kokorzynie k. Kościana jako syn właściciela tej wsi Wisława. Na uniw. w Pradze uzyskał stopień bakałarza sztuk wyzwolonych (1399), trzy lata później został tamże promowany na magistra. Wkrótce przeniósł się do Krakowa, gdzie został wykładowcą na Wydziale Sztuk Wyzwolonych na Uniw. Krakowskim. W latach 1406-07 sprawował urząd dziekana tego wydziału. W 1408 r. po raz pierwszy został obdarzony godnością rektora Akademii Krakowskiej. 1 lutego 1409, za kadencji Andrzeja z Kokorzyna, Uniwersytet Krakowski wystosował do soboru w Pizie list, w którym po raz pierwszy w Polsce sformułowano teorię koncyliaryzmu; postulowano usunięcie dwóch zwalczających się papieży. Prawdopodobnie wówczas Andrzej rozpoczął studia na Wydziale Teologicznym. Przed 21 kwietnia 1411 uzyskał stopień bakałarza teologii. Tego dnia z prezenty królowej Elżbiety Granowskiej, żony Władysława Jagiełły, został proboszczem w Łańcucie. W akcie nadania probostwa występuje jako bakałarz teologii, natomiast w dokumentach z lat 1414-1425 - jako bakałarz sentencjariusz (doktorat teologii uzyskał na przełomie lat 1425 i 1426). Po raz drugi na stanowisko rektora (24 kwietnia 1426) został wybrany już jako doktor teologii i profesor Wydziału Teologicznego. Był blisko związany z wpływową rodziną Pileckich, a później po zaślubieniu Granowskiej przez Jagiełłę - z dworem królewskim. Jeździł z misją dyplomatyczną Władysława Jagiełły na sobór w Konstancji (1417) z zadaniem uzyskania dyspensy potrzebnej do królewskiego małżeństwa. W 1424 r. piastował stanowisko kanclerza królowej Zofii. Jako wybitny teolog pol. pierwszej połowy XV w. był przedstawicielem kierunku scholastyczno-tomistycznego, twórcą kazań i traktatów oraz nie dokończonego podręcznika dla duchowieństwa parafialnego o odprawianiu mszy i udzielaniu wiernym sakramentów świętych „Speculum sacerdotum”. Uważano go za jednego z największych polskich filozofów pierwszej połowy XV w. „Maximus artista in studio Cracoviensi famabatur” - tak w r. 1439 napisał o nim profesor Akademii Krakowskiej Andrzej Gałka, jego ideowy przeciwnik. Andrzej z Kokorzyna posiadał kilka beneficjów kościelnych. Przed r. 1420 był kustoszem kolegiaty w Sandomierzu. W tym roku został wybrany na biskupa przemyskiego, ale godności nie przyjął. Sprawował funkcję archidiakona krakowskiego. Był zaangażowany w zwalczanie husytyzmu. Jego rękopiśmienny dorobek pisarski jest niewielki; zachował się m.in. traktat o komunii pod dwiema postaciami, skierowany przeciw husytom. Uczniem Andrzeja z Kokorzyna był patron Uniwersytetu Jagiellońskiego, święty Jan Kanty.

Bech Stefan (1909 - 1981)

Ur. się 14 sierpnia 1909 w Kościanie w rodzinie robotniczej. Wykształcenie uzyskał w Gimnazjum im. Św. Stanisława Kostki w Kościanie. W latach 192631 był uczniem Państwowej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego w Poznaniu. Studiował na Wydziale Grafiki u prof. Jana Jerzego Wronieckiego. Absolutorium uzyskał 11 czerwca 1932 r. W latach 1928 - 1936 odbywał wielomiesięczne wycieczki po kraju dla studiów folklorystycznych. Od września 1937 r. do momentu wybuchu II wojny światowej był nauczycielem rysunku i zajęć praktycznych w gimnazjum i liceum w Dobromilu - woj. lwowskie (ob. Ukraina). Brał udział w wojnie obronnej w 1939 r. 27 września 1939 r. dostał się do niewoli niemieckiej, z której po kilku dniach zbiegł. Ponownie aresztowany w październiku 1939 r. - został osadzony w hitlerowskim obozie w Bremie, gdzie przebywał do końca 1942 r. Od stycznia 1943 do chwili wyzwolenia był członkiem ruchu oporu działając na terenie obwodu Poznań - Zachód. W styczniu 1945 r. należał do jednych z organizatorów Polskiej Partii Robotniczej w Kościanie. 16 lutego 1945 został wybrany na stanowisko I Sekretarza Komitetu Powiatowego PPR. Funkcję tę pełnił do października 1948 r. W tym okresie brał aktywny udział w działalności politycznej i społecznej na terenie regionu. Był m.in. członkiem Komitetu Wojewódzkiego PPR i członkiem Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu, członkiem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Miejskiej Rady Narodowej w Kościanie. Po tym okresie działalności publicznej, ok. 1950 powrócił do twórczości plastycznej, poświęcając się jej już do końca swego życia. Od września 1951 r. należał do Związku Polskich Artystów Plastyków. Zmarł 3 listopada 1981 r. w Kościanie.

TWÓRCZOŚĆ PLASTYCZNA: w swych grafikach i akwarelach (uprawiał głównie drzeworyt i linoryt) Bech nie tylko pozostawał pod wpływem swego profesora z poznańskiej uczelni - Jana Jerzego Wronieckiego i innych wybitnych plastyków tego okresu - Leona Wyczółkowskiego, Władysława Skoczylasa i Tadeusza Cieślewskiego, lecz szukał także innych, indywidualnych rozwiązań artystycznych, związanych z charakterystycznym dla niego umiłowaniem sztuki i życia.. Pomimo wielu podróży po kraju, które odbywał w celu studiowania folkloru (m.in. Wileńszczyzny i Wołynia), jak również mimo dwuletniego pobytu w Dobromilu, gdzie prowadził ożywioną działalność pedagogiczną i artystyczną - pozostał jednak artystą kościańskim. Więź z Kościanem i okolicą, również w sferze emocjonalnej znalazła swój wyraz w tematyce jego twórczości. Dominowała w niej architektura zabytkowa i pejzaż regionu kościańskiego. Temat był dla Becha sprawą nadrzędną, stanowiąc jednocześnie podstawę jego kompozycji, zarówno graficznych jak i malarskich. Forma, czyli sposób wyrażania tematu - była odmienna dla grafiki i malarstwa. W grafice rozwiązania formy artysta uzyskiwał w sposób ekspresyjny, na zasadzie kontrastu plam czarnych i białych. Efektowny podział na płaszczyzny, dobre opanowanie zasad perspektywy oraz skłonność do pewnych uproszczeń i dekoracyjności, ukazują bardzo trafnie istotę stylu i nastroju przedstawionej architektury czy pejzażu. Umiejętne zestawianie płaszczyzn o tonach ciemnych z jasnymi nadaje dodatkowo przestrzenność tych kompozycjom. Bech należał do realistów. Tendencje realistyczne ujawniają się w przedmiotowej czytelności jego grafik. Mimo że artysta wypowiada się środkami graficznymi, pozostaje w kręgu myślenia i widzenia malarskiego. Jest to typowe dla twórców okresu międzywojennego. Wybitnie malarskie są sposoby kładzenia plam czarnych i białych, ich wzajemne relacje oraz operowanie światłem i cieniem. Jest to charakterystyczne zarówno dla jego przedwojennych litografii, gdzie stosował głównie kreskę, jak również dla drzeworytów i linorytów. W malarstwie Bech również był realistą. Jego ujęcia pejzażowe i architektoniczne w potraktowaniu formalnym oscylują od impresjonizmu do realizmu. Dominuje w zasadzie plama barwna podkreślona czasami mocnym konturem. Przedstawienia charakteryzują się maksymalną prostotą, oszczędnością szczegółów, naturalnością oraz nastrojowością. Typowa dla Stefana Becha jest subtelna kolorystyka, składająca się głównie z szafirów, zieleni, cynobrów, żółcieni i bieli. Przeważają barwy ciepłe. Podobnie jak w grafice widoczna jest dobra znajomość perspektywy. Podsumowując: Bech był jednym z entuzjastów i miłośników swojego regionu. Świadczy o tym najdobitniej liczba i tematyka prac w tym zakresie. Ponadto cechował go emocjonalny i liryczny stosunek do otaczającej przyrody, zabytków architektury, dążenie do szczerości i bezpośredniości wyrażania otaczającego go świata. Wychowany w tradycji realizmu, urzeczony malarskością impresjonizmu, nieco ekspresyjny w formie (gł. w grafice), utrwalał piękno rodzinnego krajobrazu i architektury, szukając w nich przede wszystkim nastroju i malowniczości. Cechowało go także dobre opanowanie rzemiosła, szczególnie graficznego, pewność ręki, śmiałość i szybkość decyzji. Z okazji tysiąclecia Państwa Polskiego S. Bech drukiem wydał dwie teki linorytów z zabytkami m. Kościana.

Bednarkiewicz Stanisław (1879-1941)

Proboszcz kościański Syn kowala, Piotra, i Emilii z Bogusławskich. Ur. 7 V w Ziminie par. Krerowo k. Środy Wlkp. W l. 1892-1901 uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu, w tym czasie był stypendystą Towarzystwa Pomocy Naukowej im. K. Marcinkowskiego, i po złożeniu matury podjął studia teologiczne (1901-1905) w Arcybiskupim Seminarium Duchownym w Poznaniu i Gnieźnie. Święcenia kapłańskie przyjął 2 IV 1905 w bazylice gnieźnieńskiej. 15 IV 1905 został w zastępstwie wysłany na wikariat w Kościanie; był kolejno na podobnych zastępstwach w kilku parafiach: od 1 VII 1905 w Żytowiecku (dek. krobski), od 1 VII 1906 w Jankowie Zaleśnym (dek. koźmiński) i od 2 I 1906 w Czempiniu (dek kościański). Pragnął wrócić do Kościana, gdzie widział dla siebie największe możliwości pracy duszpasterskiej i społecznej, na swoją też prośbę otrzymał 1 X 1907 ponownie wikariat kościański. Z miastem tym związał się odtąd na pozostałe lata pracy duszpasterskiej. Mianowany 7 III 1919 (po śmierci ks. J. Surzyńskiego) proboszczem kościańskim, uzyskał od kardynała Edmunda Dalbora pochwałę za działalność duszpasterską. Dodatkowo pełnił obowiązki notariusza dekanalnego i wizytatora nauki religii w szkołach powszechnych pow. kościańskiego. Podczas okupacji aresztowany 6 X 1941 w Kościanie, przebywał w Poznaniu w Forcie VII, skąd przewieziono go 30 X 1940 do obozu koncentracyjnego w Dachau (nr obozowy 28056). Zginął tam 9 XII 1941.

Już jako kleryk okazywał zamiłowanie do pracy społecznej, pomagając podczas wakacji chłopcu ze swej rodzinnej miejscowości w przygotowaniu się do gimnazjum. W pierwszym okresie kapłaństwa miał mniejsze możliwości pracy społecznej wskutek częstych zmian na wikariatach. W Kościanie współpracując z ks. prob. J. Surzyńskim i kolegą wikariuszem Stanisławem Budaszewskim (1911-1913), zajął się parafialnymi bractwami i towarzystwami, przede wszystkim Tow. Wstrzemięźliwości, Strażą św. Józefa i Katolickim Tow. Robotników Polskich, którego był wicepatronem. Należał do Tow. Pomocy Naukowej im. K. Marcinkowskiego. Przed odzyskaniem niepodległości Polski walczył o język narodowy w nauczaniu dzieci. Przed wybuchem powstania wlkp. wszedł w skład Rady Robotniczo-Żołnierskiej i mocą jej uchwały przed 23 XI 1918 został II inspektorem szkolnym na pow. kościański z poleceniem przywrócenia języka polskiego w nauczaniu. Odznaczając się talentem pedagogicznym i organizacyjnym, przyczynił się w pierwszym rzędzie do powstania prywatnego gimnazjum żeńskiego im. Marii Konopnickiej w Kościanie, którego był dyrektorem przez kilkanaście lat. W państwowym gimnazjum męskim uczył języków klasycznych. W marcu 1919 był jednym z założycieli Spółki Pedagogicznej w Poznaniu, zajmując się wydawaniem podręczników szkolnych dla powstającego szkolnictwa polskiego. W 1929 zrezygnował z czynnej pracy nauczycielskiej. Jego szczególną zasługą było zorganizowanie wydawania podręczników szkolnych w oparciu o miejscową drukarnię. Był też wówczas prezesem Komitetu Powiatowego Tow. Pomocy Naukowej im. K. Marcinkowskiego i pełnił funkcję wiceprezesa Komitetu Wykonawczego Koła Przyjaciół Kościańskiego Batalionu Obrony Narodowej. Za swoją działalność narodową i społeczną otrzymał Złoty Krzyż Zasługi.

Chłapowski Alfred (1874-1940)

Chłapowski Alfred, Stefan, Franciszek (1874-1940),

Ziemianin - właściciel majątków Bonikowo, Mikoszki, Szczodrowo w pow. kościańskim i Chłapowo w pow. średzkim, ekonomista, polityk, działacz społeczny i gospodarczy. Syn Stefana i Marii z Ponińskich. Ur. 5 X w rodzinnym Bonikowie. Maturę złożył w gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu w 1893 r. Studiował ekonomię i prawo na uniwersytetach w Berlinie, Paryżu, Halle i Monachium. W 1900 r. uzyskał w Monachium doktorat nauk ekonomicznych na podstawie rozprawy z polityki agrarnej Belgii w XIX w. W młodości dużo polował i podróżował. Po objęciu znacznego majątku, dobrze zagospodarowanego i uprzemysłowionego (Bonikowo 2.326 ha), rozpoczął działalność polityczną o kierunku narodowym. Był współzałożycielem czasopism „Praca” (Poznań) i „Gazeta Polska” (Kościan), a także stowarzyszenia „Straż” (1905). W latach 1904-09 był polskim posłem do parlamentu niemieckiego, wybranym z okręgu wyborczego śremsko-średzkiego, w 1906 wygłosił na sesji parlamentu mowę w sprawie niemieckich szykan pocztowych wobec Polaków. Był działaczem Towarzystwa Kółek Rolniczych, przewodniczącym kółka w Kościanie (1905-1914), wicepatronem powiatowym do 1914 i w l. 19119-20; organizował fachowe wycieczki, wystawy, zwiedzanie gospodarstw, często wygłaszał referaty i pogadanki. W I wojnie światowej organizował i kierował w Serbii i Macedonii szpitalami Zakonu Maltańskiego, którego był członkiem. W 1918 był delegatem na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu i obwodowym komendantem Straży Ludowej. Po I wojnie światowej rozwinął szeroką działalność gospodarczą: był współzałożycielem i prezesem (1920-23_ Zjednoczenia Producentów Rolnych, które na zasadach spółdzielczych miało wypełnić lukę środkami produkcji rolnej i ziemiopłodami, powstałą po opuszczeniu Wielkopolski przez kupców niemieckich. Należał do założycieli Banku Cukrowniczego. W 1922 Chłapowski został wybrany posłem na sejm z okręgu Poznań-wieś, z listy nr 8 --Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej; w Sejmie należał do klubu Chrześcijańsko - Narodowego. W kolejnym przesileniu rządowym wszedł do gabinetu Wincentego Witosa jako minister rolnictwa (7.10.-19.12.1923). W dniu 22.03.1924 został mianowany posłem polskim we Francji, a 27.11.1924 ambasadorem. Na stanowisku tym, oprócz kierowania codzienną pracą ambasady, brał udział w licznych pracach politycznych: realizacji polsko-francuskiego układu-sojuszu z 1921, staraniach o pożyczkę dozbrojeniową (1929-30), pertraktacjach przed wizytą w Polsce Jean Barthou, francuskiego ministra spraw zagranicznych, w rokowaniach z Abisynią. Dużo czasu poświęcał zagadnieniom emigrantów polskich we Francji, odwiedzał ośrodki emigranckie, interweniował u władz francuskich w sprawach polskich emigrantów itp. W ciągu ponad dwunastoletniego pobytu we Francji nawiązał bliskie stosunki z wieloma osobistościami współczesnego mu świata politycznego Zachodniej Europy; przyjaźnił się z Arystydesem Briandem, Pierre Flandrinem, dyplomatą czeskim Osouskim; cieszył się przyjaźnią Ignacego Paderewskiego. Z dniem 20.06.1936 został odwołany i przeszedł na emeryturę. Przygotowywał wtedy wydanie do druku swych przemówień z okresu francuskiego: Au service de mon pays, discours 1924-1936. Przed 1924 wygłosił szereg referatów i opublikował kilka artykułów na tematy gospodarcze. W okresie międzywojennym sytuacja gospodarcza A. Chłapowskiego pogorszyła się; wynikło to z dwóch chybionych inwestycji, a także ze zbyt intensywnej, jak na ówczesne polskie stosunki ekonomiczne, gospodarki rolnej w majątku. W latach kryzysu 1929-34 nastąpiło załamanie finansowe, również na skutek dużych wydatków w Paryżu, gdzie Chłapowscy ze względów prestiżowych prowadzili dom na wysokiej stopie. Sprzedano dwa majątki i poddano pozostałe zarządowi przymusowemu; zarządcą przymusowym był Zygmunt Hełczyński (1898-1939), rozstrzelany publicznie przez Niemców w Kościanie 23 października. W pierwszych dniach II wojny światowej Niemcy aresztowali A. Chłapowskiego i jako chorego trzymali aż do śmierci pod strażą w szpitalu w Kościanie, poddając go przesłuchiwaniom. A. Chłapowski był odznaczony wieloma wysokimi odznaczeniami polskimi i zagranicznymi, m.in. Wielkim Krzyżem Orderu Odrodzenia Polski i Wielkim Krzyżem Legii Honorowej. Żonaty (ślub 3.10.1907) z Heleną Mielżyńską (1887-1959), siostrą Krzysztofa Mielżyńskiego z Pawłowic. Dziećmi Chłapowskich byli: 1. Maria Teresa (1910-1980), żona dyplomaty polskiego Jerzego Lasockiego, 2. Krystyna, działaczka samorządowa i polityczna we Francji, żona Maurycego de Bartillat, oficera armii francuskiej, 3. Jan Anzelm (1914-1923); 4. Alfred (1917-1988), dziennikarz. Na początku II wojny światowej Niemcy więzili Helenę Chłapowską w Kościanie, brutalnie ją traktując. Po śmierci męża wysiedlono ją do Warszawy, skąd udało się jej wyjechać przez Włochy do Francji, gdzie w reportażu dla „Le Petit Parisien” opisała swe przeżycia i okrutne postępowanie Niemców w Polsce. W dalszych latach wojny przebywała w USA, działając propagandowo na rzecz Polski. Zm. w Evian we Francji.

Chłapowski Dezydery h. Dryja (1788-1879)

Generał, działacz gosp. Ur. 23 V w Turwi lub Śmiglu jako syn Józefa, starosty kościańskiego i Urszuli z Moszczeńskich. W 1806 r. rozpoczął czynną służbę wojskową w szeregach gwardii honorowej utworzonej w Poznańskiem dla Napoleona, którego względy szybko pozyskał. W kampanii 1807 w szeregach 9 pp Antoniego Sułkowskiego za bitwę pod Tczewem otrzymał Legię Honorową i krzyż Virtuti Militari. W lutym 1808 powołano go na dwór cesarski do Paryża jako oficera ordynansowego Napoleona. U jego boku odbył kampanie: hiszpańską, austriacką, moskiewską i saską. W 1813 niezadowolony z polityki Napoleona wobec Polaków, został na własną prośbę zdymisjonowany w randze pułkownika. Po upadku cesarstwa wyjechał na krótko do Anglii, by latem 1815 wrócić do rodzinnego majątku Turew w pow. kościańskim. Po uporządkowaniu spraw majątkowych zajął się gorliwie agronomią. Wiedzę fachową w tym zakresie zdobywał w l. 1818-19 w Anglii. W swoim gospodarstwie stosował najnowsze zdobycze wiedzy rolniczej i wkrótce doprowadził je do poziomu wzorowych majętności w Księstwie Pozn. Brał udział w naradzie berlińskiej poświęconej opracowaniu prawa o uwłaszczeniu chłopów w Poznańskiem. W swoich dobrach oddał włościanom co lepsze grunty pod parcelację. Był jednym z inicjatorów Ziemstwa Kredytowego i uczestniczył w życiu polit. Księstwa, posłując na sejmy prowincjonalne w 1827 i 1830 r. W powstaniu listopadowym walczył pod Grochowem, a później wspólnie z gen. Giełgudem odbył wyprawę na Litwę, gdzie zastał go awans na generała brygady. Świetnie zapowiadająca się wyprawa litewska na skutek nieudolności Giełguda zakończyła się przejściem granicy pruskiej. Za udział w powstaniu Chłapowski został skazany na karę 2-letniego więzienia, którą odbył w Szczecinie. Wtedy napisał podręcznik „O rolnictwie”. Po wyjściu na wolność gospodarował w Turwi, gdzie kształcił wielu praktykantów do zawodu rolniczego. W l. 1838-45 pisał fachowe artykuły do „Przewodnika Rolniczo-Przemysłowego”. W 1848 organizował oddziały zbrojne w pow. kościańskim. Był członkiem pruskiej Izby Panów. Miał duży wpływ na otoczenie, chociaż nie był lubiany z powodu surowości zasad i ultrakatolickich poglądów. Pozostawił pamiętniki wydane w Poznaniu w 1899 r. Zmarł 27 III 1879 w Turwi, został pochowany w Rąbiniu. Od 1821 był żonaty z Antoniną Grudzińską, z którą miał synów: Stanisława, Tadeusza i Kazimierza oraz córki Zofię i Józefę.

Chłapowski Franciszek (1846-1923)

Lekarz prof. Honorowy Uniwersytetu Poznańskiego. Ur. 17 IX w rodzinnej posiadłości Czerwona Wieś k. Krzywinia jako syn Stanisława i Henryki z Morawskich. Ukończył kolegium jezuickie w Metzu (1857-61), następnie gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu (1861-66). Medycynę studiował w Heidelbergu (1868) i Berlinie (1866-68, 1868-70), gdzie uzyskał doktorat chirurgii i medycyny. W 1869 został współzałożycielem i pierwszym przewodniczącym sekcji medycznej i nauk przyrodniczych Tow. Naukowego Akademików Polaków w Berlinie. W 1871 w Berlinie pracował naukowo i równocześnie działał w towarzystwach pol. W 1872 z pobudek patriotycznych podjął praktykę lekarską w Królewskiej Hucie (Chorzów), tu nawiązał ścisłą współpracę z K. Miarką i J.Ligoniem, założył Kółko Towarzyskie, którego był pierwszym przewodniczącym i które z czasem rozwinęło się w dużą i prężną organizację górników i hutników pol., tworząc liczne filie na Górnym Śląsku. W 1874 przeniósł się do Bytomia. W 1877 został wybrany posłem do sejmu pruskiego i zamieszkał we Wrocławiu, gdzie działał w Tow. Górnośląskim Akademików Polaków. Obok K. Miarki położył największe zasługi dla zachowania polskości i odrodzenia narodowego ludności śląskiej. W 1884 osiadł na stałe w Poznaniu. Zajmował się praktyką lekarską, działalnością naukową, społ. i filantropijną. W miesiącach letnich pracował jako lekarz zdrojowy w Kissingen, gdzie zyskał międzynarodową sławę znakomitego internisty. Działalność naukową rozwijał w PTPN, m.in. kierował dwoma największymi jego wydziałami: Przyrodniczym w l. 1888-1920 i Lekarskim w l. 1904-14. Położył duże zasługi na polu organizacji Muzeum Przyrodniczego PTPN, które było zaliczane do najlepszych placówek w Europie, zwłaszcza w dziedzinie paleontologii. Wraz z H. Święcickim, B Wicherkiewiczem i I.Zielewiczem założył „Nowiny Lekarskie”. Był członkiem ich komitetu redakcyjnego, a w l. 1898-99 naczelnym redaktorem i współnakładcą. Doskonale znając j. ang., czeski, franc., niem., i ros., opublikował w dziale streszczeń „Nowin Lekarskich” setki ocen i sprawozdań z artykułów i referatów zawartych w obcojęzycznych czasopismach lekarskich. Od chwili założenia Uniwersytetu Poznańskiego w 1919 jako tymczasowy docent wykładał na Wydziale Filozoficznym geologię z mineralogią, potem paleontologię. W 1921 został mianowany prof. Honorowym medycyny wewnętrznej Uniwersytetu Poznańskiego. Był członkiem rzeczywistym wielu tow. Naukowych.

Cieplucha Zygmunt (zm. 1950)

Proboszcz w Oborzyskach Starych. Ur. 25 XI 1882 w Krajkowie, pow. śremski, syn rolnika Melchiora i Antoniny (primo voto Nowaczyk) z Wawrzyniaków. Po zdaniu matury w gimnazjum śremskim w 1902 podjął studia teologiczne w Arcybiskupim Seminarium Duchownym w Poznaniu i w Gnieźnie. Święcenia kapłańskie otrzymał 11 II 1906 z rąk bpa Antoniego Andrzejewicza. Od 1 III 1906 był wikariuszem w Komornikach (dek. bukowski), od 1 III 1907 - w Brodnicy (dek. śremski), a od 1 IV 1916 administratorem parafii Mórkowo (dek. śmigielski).

1 V 1916 otrzymał nominację na proboszcza w Oborzyskach Starych (dek. kościański). W czasie okupacji hitlerowskiej pozostał w swojej parafii, pełniąc od 1942 - jako jedyny kapłan - posługę duszpasterską w całym dekanacie kościańskim i częściowo gostyńskim. Obsługiwał 14 parafii.

Jako wikariusz w Brodnicy brał udział w 1911 w polskim zebraniu wyborczym w Mosinie. Czas wolny od zajęć kapłańskich poświęcał działalności piśmienniczej. Tłumaczył z niemieckiego popularne broszury religijne wydawane w 1907-11, pisał artykuły z zagadnień społeczno - moralnych w „Ruchu Chrześcijańsko - Społecznym” (1907-1910), z zagadnień apologetycznych i biblijnych oraz recenzje w „Miesięczniku Kościelnym” (1911-1912). W „Nowej Bibliotece Kaznodziejskiej” (1918-1919) publikował swe kazania. W 1910 Księgarnia św. Wojciecha w Poznaniu wydała jego publikację "„Własność prywatna" oraz w 1916 "O„istocie religii". W 1929 własnym nakładem wydał w Drukarni Spółkowej w Kościanie plon swych badań historyczno-regionalnych. Dzieło zatytułowane "Z przeszłości Ziemi Kościańskiej" uważane jest powszechnie za pierwszą udaną syntezę społeczno-gospodarczych dziejów pow. kościańskiego w jego granicach historycznych. Udzielał się w Poznańskim Tow. Przyjaciół Nauk, wygłaszając referaty na posiedzeniach Komisji Teologicznej.

Zdrowie mu nie służyło, a poniesione trudy w posłudze kapłańskiej w czasie okupacji jeszcze bardziej nadszarpnęły jego siły. Zmarł 2 I 1950 w Oborzyskach Starych i został pochowany na miejscowym cmentarzu.

Graczyński Józef (1866-1939)

Malarz. Ur. 19 marca 1866 w Czempiniu, zm. w lipcu 1939 w Poznaniu. Syn Antoniego i Pauliny z Trojanowskich. Ukończył szkołę średnią w Poznaniu, gdzie w l. 1886-1891 studiował malarstwo na kursach M. Jaroczyńskiego i M. Krajewskiego. W 1889 przebywał kilka miesięcy w Berlinie. Był też w Monachium, Dreźnie i Krakowie. W 1901 założył wraz z innymi artystami Stowarzyszenie artystów w Poznaniu; należał też do Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych i Związku Artystów Malarzy. Wystawiał też w Poznaniu, m.in. w 1903 na wystawie stałej w Salonie przy ul. Berlińskiej, w Bydgoszczy, Krakowie, Warszawie (Zachęta 1931) , Berlinie i przed wojną w Paryżu. W 1944 wystawiono jego obraz na wystawie malarstwa polskiego w Nowym Jorku. Malował akwarelą i olejno portrety, a przede wszystkim pejzaże regionu wielkopolskiego. Obraz „Na pastwisku” zakupiony przez Muzeum Wlkp. Przed wybuchem II wojny mieszkał w Poznaniu na Sołaczu, ul. Klin 5 m. 5.

Muzeum im. L. Wyczółkowskiego w Bydgoszczy posiada jego obraz „Na pastwisku”, ol.; a Muzeum Okręgowe w Lesznie „Pastuch z psem”, ol. Sygn., 1918.

Kaletka Henryk Adam (1887-1956)

Archiwista, historyk, kustosz Archiwum Państwowego w Poznaniu. Ur. 22 XII w Wielichowie, był synem nauczycieli Marcina i Antoniny z Gryglewiczów. Z wykształcenia był farmaceutą, jednak z zamiłowaniem oddawał się studiom historycznym. 1 I 1920 wstąpił do służby w Archiwum Państwowym w Poznaniu, pod początkowym kierownictwem Bolesława Erzepkiego, a potem Kazimierza Kaczmarczyka. Rozkochany w służbie archiwalnej pozostał jej odtąd wierny aż do śmierci, mimo że aptekarstwo było znacznie rentowniejsze. Początkowo jako kontraktowy urzędnik, nieetatowy, w drodze awansu postąpił potem na sekretarza, asystenta, archiwistę, a w 1936 na etatowego kustosza. W latach 1931-32 bawił przez kilka miesięcy w Wiedniu, pracując nad przygotowaniem spisów akt, które miały być wydane Polsce na podstawie układu archiwalnego polsko - austriackiego z r. 1932. Jako pracownik archiwalny zapisał się na Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Poznańskiego na studia historyczne i specjalizował się w naukach pomocniczych historii. Tu na seminarium historycznym prof. Kazimierza Tymienieckiego napisał pracę „Opola Wielkopolskie, ich organizacje i funkcje”, której egzemplarz spłonął w czasie wojny. Wskutek intensywnej pracy zawodowej mało czasu poświęcał na samodzielne badania naukowe. Szczególnie dużo trudu włożył on w pracę nad polskimi nazwami miejscowości. Wydał m.in. prace: Poznań a Henryk Walezjusz, („Kronika m. Poznania”, 1925 III),Dagome iudex w nowym oświetleniu, (Poznań 1939), W 100-lecie otwarcia pierwszej wielkopolskiej linii kolejowej: Stargard - Poznań (Kronika m. Poznania, 1948), Z przeszłości miasta Wielichowa 1429-1929 (Śrem 1929). Wszystkie prace Kaletki odznaczają się gruntownym wykorzystaniem bazy źródłowej. Jako archiwista odznaczał się on doskonałą znajomością paleografii łacińskiej i niemieckiej oraz świetną orientacją w zasobach materiałowych archiwum. Stąd też bardzo często służył pomocą wszystkim korzystającym ze zbiorów. Zmarł w Poznaniu 3 I 1956. Żonaty był z Heleną Fritsche (zm. 1945).

Kasztelan Antoni (1896-1942)

Kapitan piechoty, potem marynarki, szef kontrwywiadu Dowództwa Floty, więzień hitlerowski. Ur. 27 IV w Gryżynie, syn Pawła, rolnika, i Agnieszki Dudziak. Do szkół uczęszczał w Gryżynie, Kościanie, Poznaniu i Międzyrzeczu; te częste zmiany były następstwem patriotycznej postawy chłopca, u którego niemieccy nauczyciele znajdowali polskie książki przez niego kolportowane i który współpracował aktywnie z polskimi kółkami harcerskimi i sportowymi. Po ukończeniu w 1915 r. gimnazjum został zmobilizowany do armii niemieckiej i przydzielony do artylerii. Brał udział w I wojnie światowej na froncie zachodnim, był dwukrotnie ranny. W grudniu 1918 r. niezwłocznie wstąpił w szeregi powstańców wlkp. i brał udział w walkach w rejonie Kościana i Leszna. Potem został przydzielony do 6 pułku Strzelców Wlkp. (późn. 60 pułk piechoty), a następnie ukończył w lipcu 1920 r. w stopniu podporucznika Wielkopolską Szkołę Podchorążych Piechoty w Poznaniu. Brał udział w wojnie polsko - bolszewickiej, podczas której został po raz trzeci ranny. Ofiarował cały swój majątek (ok. 20 tys. marek) Skarbowi Państwa. Służył przez 10 lat w 49 pułku piechoty w Kołomyi jako porucznik, pod koniec jako oficer mobilizacyjny (i autor planu mobilizacyjnego). Z kolei był przez rok dowódcą kompanii w Szkole Podchorążych Piechoty nr X w Gródku Jagiellońskim, a w listopadzie 1931 r. przeniesiony został do nowo powstałego Batalionu Morskiego w Wejherowie. Pełnił w nim funkcje adiutanta batalionu i dowódcy kompanii. W połowie 1934 został przeniesiony do Dowództwa Floty w Gdyni i zatrudniony w sztabie, w samodzielnym referacie informacji (kontrwywiad). Awansowany do stopnia kapitana wyróżnił się w służbie, rozpracowując kilka niemieckich komórek szpiegowskich działających na Wybrzeżu, których członkowie zostali unieszkodliwieni. W kampanii wrześniowej 1939 r., którą przebył na Helu został ranny. Brał udział w rokowaniach kapitulacyjnych w Sopocie, następnie dostał się do niewoli., skąd latem 1940 r. został oddany w ręce gestapo, co związane było niewątpliwie z jego przedwojenną działalnością jako oficera kontrwywiadu. Więziony był w obozie koncentracyjnym w Stutthofie, gdzie działał w obozowej konspiracji. Objął funkcję potajemnej obsługi krótkofalówki, którą sam zmontował, oraz aparatu radiowego. Zjednało mu to wysoka ocenę współtowarzyszy konspiracji, dał się poznać jako człowiek dużej prawości, dobry obywatel i dobry kolega, oddawał duże usługi konspiracji. W czerwcu 1942 r. został przewieziony do więzienia w Królewcu, gdzie 14 XII 1942 został zgilotynowany. Żonaty był z Marią Olgą Żydło, nauczycielką z Kołomyi i miał z nią czworo dzieci. W kościele parafialnym w Gryżynie znajduje się tablica poświęcona jego pamięci przez żonę i dzieci.

Koehler Klemens (1840-1901)

Lekarz, archeolog. Ur. 9.VII w Bydgoszczy jako syn lekarza Gustawa Adolfa i Klementyny z Brennesslów. Przerwał naukę w gimnazjum poznańskim, aby wziąć udział w powstaniu styczniowym, co przepłacił dwuletnim więzieniem w Ostrowie. Po ukończeniu studiów medycznych w Berlinie (1869 r.) praktykował najpierw w Strzelnie, a w latach 1872-84 w Kościanie, potem przeniósł się na stałe do Poznania. Od 1884 specjalizował się w zakresie laryngologii w Heidelbergu, następnie w Paryżu i Wiedniu, po czym wrócił do Poznania i rozpoczął praktykę jako pierwszy tu Polak laryngolog. Przez szereg lat był prezesem Izby Lekarskiej Wielkiego Księstwa Pozn.. Od 1889 należał najpierw do założycieli, potem współpracowników „Nowin Lekarskich”. Zajmował się też historią medycyny. Poza szeroką praktyką lekarską K. interesował się także archeologią i historią Wielkopolski. Czynnie pracował w Sekcji Archeologicznej PTPN, był jej pierwszy sekretarzem (1885-91), potem w l. 1891-1901 przewodniczącym. Od 1889 był redaktorem „Roczników PTPN”. Był autorem 97 prac z zakresu medycyny, antropologii, archeologii, historii. Posiadał znaczny zbiór numizmatyczno - archeologiczny.

K. Koehler jako historyk Ziemi Kościańskiej

(cyt. za: Henryk Florkowski „Ziemia Kościańska w publikacjach K. Koehlera” w: Pamiętnik Towarzystwa Miłośników Ziemi Kościańskiej 1961-1971. Opracowanie zbiorowe pod. Red. H. Florkowskiego. Kościan 1972, s.101-112)

Już od pierwszych lat swojego pobytu w Kościanie, Kohler zajął się historia regionu. Wyniki swoich dociekań naukowych referował na zebraniach kościańskiego Towarzystwa Przemysłowego, a nawet publikował w prasie poznańskiej. Do najważniejszych opracowań z tego okresu należy zaliczyć: „Opis Kościana oparty na dokumentach historycznych, znajdujących się w kościele farnym w Kościanie i na Wspomnieniach Wielkopolski tj. Województwa Poznańskiego, Kaliskiego, Gnieźnieńskiego Edwarda hr. Raczyńskiego” i „O towarzystwach strzelców, a w szczególności bractwie kurkowym w Kościanie”.

W 1893 r. w artykule „Z przeszłości” zajął się omówieniem działalności Ligi Polskiej, w okresie po 1848 r. zatrzymując się szczególnie nad wychodzącym w Kościanie od 4.01 do14.10.1849 „Tygodnikiem nadodrzańskim”. Była to gazeta drukowana w pierwszym półroczu w j. polskim i niemieckim, w drugim zaś wyłącznie polsku. Redaktorem jej był Adam Gałażewski, a wydawcą drukarz A. Graetz. „Tygodnik” to źródło niewyczerpanych wiadomości o działalności Ligi Polskiej, Kasyna Polskiego, o aktywności Polaków w okresie wyborów do parlamentu pruskiego itp. Mimo nie zawsze poprawnego stylu i często błędów ortograficznych, miał na pewno dodatni wpływ na postawę społeczeństwa polskiego w walce z germanizacją powiatu.

W 1895 r. Kohler opublikował następną pracę Pt. „Druki Kościańskie Wiganda Funcka z XVII w. z uwzględnieniem działalności tego drukarza w Lesznie”. Wynika z niej, że w Kościanie ukazała się w 1647 r. 38 stronnicowa książka łacińska o kwiecistym tytule „Mystagogia Gemino Santi et Castimoniae Halamo Intronisata”. W 1548 r. Funk (Funccius) wydrukował tu drugą książkę o 737 stronach z obszernym indeksem. Nosiła tytuł „Lucernae Catholicae seu Tractatus Speculativus et Moralis”. Marian z Kościana był uczonym dominikaninem; wydał już w 1636, 1641 i 1543 r. trzy inne dzieła o treści religijnej Kehler zaliczał W. Funcka, zmarłego w 1662 r. donajruchliwszych i najaktywniejszych drukarzy leszczyńskich. Wydał on w Lesznie w latach od 1647 do 1649 32 książki. Ponieważ druki kościańskie wyszły w tym samym czasie, Kohler przypuszczał, że W. Funck zatrzymał się w Kościanie tylko na krótki czas, konieczny do wydania tych dwóch książek religijnych. W tym czasie w oficynach drukarzy w Poznaniu ukazywały się wyłącznie drobne publikacje. Funck więc, korzystając z okazji zarobku, przejściowo uruchomił drukarnię w Kościanie, tym bardziej, że duchownym katolickim nie wypadało drukować w takiej siedzibie dysydentów, jaką było wówczas Leszno. Kohler sądził poza tym, że Funck drukował już w 1645 r. Marianowi z Kościana w Lesznie, a nie w Moguncji (jak podano na stronie tytułowej) jego „tabula naufragii seu de poenitentia”. Materiałów archiwalnych dotyczących Funcka poszukiwał Kohler aż w Pradze. Zachowała się na ten temat jego szeroka korespondencja z Edwardem Jelonkiem, wielkim przyjacielem Polaków i krzewicielem łączności polsko-czeskiej).

Następnie w r. 1897 wydał w Poznaniu rozprawę „O Krzysztofie Żegockim”, gzie nie tylko opisuje bohaterskie zdobycie Kościana w r. 1655, ale zajmuje się dokładnym prześledzeniem walki partyzanckiej oddziału Żegockiego z najeźdźcą szwedzkim i jej wpływem na sytuację w całym kraju.

W tym samym roku ukazał się w Krakowie jego „Herb m. Kościana na pieczęciach wyobrażony a znak na plombie ochronnej, nadanej sukiennikom tegoż miasta”. Udowodnił tu Koehler, że właściwym herbem miasta jest baszta forteczna. Natomiast wieża z orłem z rozpiętymi skrzydłami jest tylko znakiem ochronnym (firmowym) sukienników kościańskich, który został im nadany specjalnym przywilejem w 1472 r. przez króla Kazimierza Jagiellończyka.

Z innej jego publikacji („Przyczynek do historii trądu w W. Ks. Poznańskim, Poznań 1897) dowiadujemy się, że Kościan był drugim po Poznaniu, miastem Wielkopolski, które posiadało w I połowie XV w. własne leprosorium. Szpitalem dla trędowatych był szpital św. Krzyża. Otrzymał on w 1425 r. specjalny przywilej Władysława Jagiełły, przyznający mu dziesięciny z dóbr królewskich we Wschowie. Autor cytuje odpis tego dokumentu z 1684 r., który za jego czasów znajdował się w księgach grodzkich Kościana. W tekście określono wyraźnie: „(...) decimae nostrae media pars leprosis ad Sanctam Crucem extra muros civitalis costensis exdispositio postfertum cedet et pertinebit perpetuo (...)”.

W 1898 r. Koehler drukuje pracę o tematyce regionalnej „O srebrnym kurku strzeleckim m. Kościana”. Kurek ten długości11,5 cm pozłacany, był noszony przez królów kościańskiego Bractwa Kurkowego. Koehler na podstawie wnikliwej analizy, udowadnia że pochodzi on z czasów Władysława Jagiełły.

W 1899 r. ukazała się w Poznaniu książka K. Koehlera „Dawne cechy i bractwa strzeleckie. Rzecz osnuta na danych o cechach i o bractwie strzeleckim w Kościanie”. Zawiera wiadomości historyczne oparte wyłącznie na źródłach dokumentalnych. Pracą tą zaskarbił sobie Koehler wdzięczność i pamięć całego społeczeństwa kościańskiego. Sam pisał we wstępie, że celem tej publikacji było ocalenie przed zapomnieniem materiału i wiadomości zbieranych przez całe lata. Autor rozpoczyna to dzieło od krótkiego opisu Kościana, następnie omawia powstanie cechów, zajmuje się ich formą organizacyjną, metodami i przepisami dotyczącymi zakupu surowców, szkoleniem młodych rzemieślników z uwzględnieniem strony moralnej i religijnej. Kończy zaś rozdziałem o przyczynach upadku i zniszczenia cechów. Dalej na 149 stronach opisuje po kolei cechy kościańskie i dzieje bractwa strzeleckiego w Kościanie.

Celem dr. K. Koehlera było zebranie wszelkich dokumentów historycznych „aby je przekazać potomności i uratować przed zapomnieniem”. Należy stwierdzić, że udało mu się to całkowicie. Jego prace historyczne bowiem są dla nas obecnie niewyczerpanym - nieraz jedynym - źródłem wiadomości o Kościanie i okolicy.

Klemens Koehler był żonaty z Wandą Ziołecką, miał czworo dzieci: Zygmunta, Konstantego, Joannę oraz Anielę, późniejszą dyrektorkę Biblioteki PTPN.

Kosz Bartłomiej (zm. po 1601)

Dr teologii, humanista, sekretarz króla Zygmunta III Wazy.

Kubaszewski Adam (1847-1927)

Ogrodnik, dendrolog. Założył park pałacowy w Gołuchowie, ur. w Jurkowie.

Lossow Józef Antoni (1874-1950)

Ziemianin z Gryżyny, powstaniec wlkp., działacz gospodarczy.

Marciniak Florian (1915-1944)

Marciniak Florian, pseud. J. Nowak, J. Krzemień, Szary (1915-1944),

Działacz harcerski. Ur. 4 Maja w Gorzycach k. Czempinia jako syn chłopa Pawła i Wiktorii z domu Szajek. Uczęszczał do gimnazjum Jana Kantego w Poznaniu, gdzie w 1934 r. uzyskał maturę. W l. 1934-38 studiował prawo na Uniwersytecie Poznańskim, a następnie pracował w Banku Związku Spółek Zarobkowych w Poznaniu. Od wczesnych lat należał do harcerstwa, w którym pełnił szereg funkcji, m.in. był drużynowym XXI Pozn. Drużyny Harcerskiej, kierownikiem Wydziału Młodzieży w Wlkp. Komendzie Chorągwi Harcerzy, wiceprezesem Akademickiego Koła Harcerskiego im. H. Święcickiego w Poznaniu. Był jednym z najmłodszych harcmistrzów ZHP, powołano go też przejściowo na zastępcę komendanta Szkoły Instruktorskiej w Górkach Wielkich na Śląsku. Mimo tych wyróżnień kierował nadal swą drużyną; później, będąc już w Warszawie, zachował szczególną troskę dla spraw Poznania. Brał udział w obozach, kursach i zlotach harcerskich. W 1939 przebywał z wycieczką instruktorów ZHP we Francji. Z chwilą wybuchu wojny rozpoczął pracę w Pogotowiu Harcerzy w Poznaniu. Po ewakuacji wojska i władz 6 IX opuścił Poznań i przedostał się do Warszawy, gdzie mianowany został komendantem Pogotowia Harcerzy. Odegrał dużą rolę w zorganizowaniu harcerstwa w obronie Warszawy. Należał do twórców zakonspirowanego harcerstwa „Szare Szeregi” - 27 IX otrzymał nominację na Naczelnika „Szarych Szeregów”. Wytyczył główne kierunki kształtowania postaw ideowych i programu harcerstwa w walce z okupantem oraz sprecyzował koncepcję wychowania przez walkę na pierwszej linii frontu z najeźdżcą. Położył też duże zasługi w rozwoju konspiracji harcerskiej w Poznańskiem. 6 V 1943 został aresztowany w Warszawie przez gestapo pozn. Przesłuchiwany był w siedzibie gestapo przy Al. Szucha w Warszawie, potem więziony w Forcie VII w Poznaniu. Wysiłki „Szarych Szregów” zmierzające do odbicia więźnia nie powiodły się. Przewieziony następnie do obozu koncentracyjnego w Gross-Rosen, zginął w dniu przybycia, 21 II 1944. Był żonaty z Zofią z Broniewskich (ur.24 XII 1914, zm. 16 IV 1945 w obozie koncentracyjnym Bergen Belsen). Dzieci nie miał.

Morawski Kajetan (1892-1973)

Morawski Kajetan, Józef, Wojciech (1892-1973),

Ziemianin, dyplomata. Ur. 19 IV w Jurkowie, był synem Stanisława i Teresy z Morawskich. Po ukończeniu gimnazjum im. Komenskiego w Lesznie, w latach 1910-14 odbył studia rolnicze i ekonomiczne na uniwersytetach w Lipsku i Monachium. Po śmierci ojca w 1908 r. objął po nim Jurkowo i nim gospodarował. Z dniem 1.09.1918 rozpoczął pracę w Warszawie w Departamencie Stanu rządu podlegającego Radzie Regencyjnej Królestwa Polskiego, który przekształcony został w październiku 1918 r. w polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych, gdzie powierzono mu początkowo referat spraw niemieckich, a następnie spraw zachodnich. W 1919 r. został oddelegowany do Komitetu Plebiscytowego, z zadaniem opracowania koncepcji polskich działań w czasie plebiscytu na Warmii, Mazurach i Powiślu.. W dniach 8-14.03.1920 uczestniczył w polsko - łotewskiej konferencji przygotowującej tekst układu politycznego i wojskowego. W lipcu 1919 brał udział w konferencji w Spa. Jako zdolny i inteligentny dyplomata, cieszył się uznaniem kierownictwa resortu i szybko awansował najpierw na stanowisko naczelnika Wydziału Północnego w Departamencie Politycznym MSZ, a następnie jako radca legacyjny I klasy został komisarzem generalnym RP w Gdańsku. Po powrocie został najpierw kierownikiem, a następnie dyrektorem tego Departamentu. Z dniem 3.03.1925 otrzymał nominację na ministra rezydenta, czyli przedstawiciela Polski na czele Delegacji RP przy Lidze Narodów w Genewie. Był nim do chwili objęcia teki podsekretarza stanu w MSZ (7.12.1925), od 10.05.1926 był w gabinecie Wincentego Witosa kierownikiem MSZ. W wyniku zamachu majowego odsunięty został przez Piłsudskiego na boczny tor i przeniesiony w stan nieczynny. Wrócił do rodzinnego Jurkowa, gdzie w tym czasie wybudował gorzelnię, jednocześnie angażując się w działalność w kółkach rolniczych i radzie nadzorczej spółki akcyjnej „Dziennik Poznański”. W wyborach do sejmu 1928 r bez powodzenia kandydował na posła. Dzięki poparciu Augusta Zaleskiego z dniem 31.03.1929 otrzymał nominację na członka Górnośląskiej Komisji Mieszanej w Katowicach, funkcję tę pełnił do końca 1934, kiedy to szef MSZ Józef Beck przeniósł go na emeryturę. Po raz kolejny wrócił do Wielkopolski, do rodzinnego majątku. W 1935 r. został członkiem Komitetu, a następnie prezesem Związku Izb i Organizacji Rolniczych RP. Od listopada 1936 do II wojny światowej był pierwszym wiceministrem skarbu, zastępcą wicepremiera Eugeniusza Kwiatkowskiego, mając w swoim zakresie kompetencji najważniejsze zagadnienia gospodarcze Polski.. 17.09.1939 razem z rządem opuścił kraj i przez Rumunię dotarł do Francji. Przy rządzie emigracyjnym został szefem Oddziału Politycznego Biura Zadań i Celów Wojny. Do upadku Francji był posłem RP przy rządzie Czechosłowacji na wygnaniu, a następnie objął odpowiedzialne stanowisko sekretarza generalnego MSZ , z którego w 1943 zrezygnował. Wówczas mianowano go ambasadorem nadzwyczajnym i pełnomocnym przy Komitecie Wyzwolenia Narodowego, później Tymczasowym Rządzie Republiki Francuskiej w Algierze, a następnie w Paryżu. Funkcję tę pełnił do 4.07.1945, kiedy to cofnięto uznanie rządowi RP na emigracji. Pozostał mimo to w Paryżu, nadal uznawany przez polską emigrację za jej przedstawiciela. Tutaj też działał na niwie społecznej, m.in w zarządzie Biblioteki Polskiej. Po II wojnie światowej wiele pisał, m.in. „Tamten brzeg” - książka zawierająca wątki autobiograficzne. Wiele swoich artykułów podpisywał pseudonimem „Kademor”. Zmarł 2.11.1973 w Lailly-enVal we Francji i tam został pochowany. Posiadał liczne polskie i zagraniczne ordery i odznaczenia, m.in. Złoty Krzyż Zasługi, order Polonia Restituta, Francuską Legię Honorową oraz wysokie odznaczenia korony belgijskiej, włoskiej i inne. Dnia 11.11.1996 prezydent III RP A. Kwaśniewski odznaczył pośmiertnie Kajetana Morawskiego orderem Orła Białego za wybitne zasługi na polu dyplomatycznym w okresie II wojny światowej i za pracę wśród emigracji polskiej na Zachodzie, już po cofnięciu akredytacji dla Rządu Londyńskiego. Morawski żonaty był (od 1915 r.) z Barbarą Turno, najstarszą córką szambelana Stanisława Turny, właściciela Objezierza. Z małżeństwa tego urodziły się dzieci: Hieronim (1917-1985), Maria Barbara (ur. 1921), zamężna Ledóchowska, Maria Magdalena (1922-1944), Maciej (ur. 1929), długoletni dziennikarz „Radia Wolna Europa”.

Nowakowski Stanisław (1868-1937)

Dr med. Praktykował w Kościanie, Honorowy Obywatel m. Kościana.

Psarski Władysław (1888-1944)

Inżynier cukrownik, działacz gospodarczy. Ur. 19 IV w Ciechanowie, był synem Władysława Rudolfa i Marii z Psarskich. Jego brat bliźniak Stanisław był chemikiem.

Władysław studiował w Krakowie, a następnie od 1909 cukrownictwo w Belgii, gdzie w 1912 otrzymał dyplom inżyniera przemysłowego. Po powrocie do kraju pracował w cukrowni w Rytwianach (pow. sandomierski), a następnie w nowo powstających cukrowniach we Włostowie (pow. opatowski) i w Częstocicach k. Ostrowca Świętokrzyskiego. W l. 1914-16 pracował jako inżynier chemik w cukrowni w Ciechanowie, a od r. 1916 jako z-ca dyrektora cukrowni i rafinerii w Leśmierzu (pow. łęczycki). Na początku 1919 r. został dyrektorem technicznym cukrowni w Kościanie i w tym samym jeszcze roku jej dyrektorem naczelnym. Na stanowisku tym pozostał do września 1939 r. Przeprowadził stopniowo wymianę personelu niemieckiego cukrowni na polski, choć większość akcjonariuszy stanowili Niemcy. Pod jego kierownictwem „Cukrownia Kościańska” S.A. zajęła już po dziesięciu latach czwarte co do wielkości produkcji miejsce wśród cukrowni w Polsce.

Przez krótki czas Psarski brał udział w życiu politycznym jako poseł do Sejmu RP w kadencji 1930-5, wybrany z listy państwowej Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. Prowadził żywą działalność na polu gospodarczym. Wchodził do wielu rad nadzorczych, przewodniczył Wielkopolskiemu Tow. Cukrowniczemu. Od jesieni 1939 był poszukiwany przez gestapo i od listopada ukrywał się w Warszawie. W l. 1941-44 pracował w Departamencie Przemysłu i Handlu Delegatury Rządu na Kraj, gdzie m.in. inwentaryzował mienie wywożone przez Niemców z Polski oraz brał udział w przygotowywaniu programu odbudowy i rozwoju polskiego przemysłu w latach powojennych. Zginął od wybuchu granatu w powstaniu warszawskim. Od 1915 r. żonaty był z Zofią z Bronikowskich, z którą miał sześcioro dzieci.

Puffke Emma (1818-1890)

Puffke Emma, z Kurowskich, pseud. I krypt. E. z K.P. , E.P., Wanda Dobrzepolska (1818-1890),

Powieściopisarka, publicystka, tłumaczka, właścicielka pensji. Ur. 28 XI w Poznaniu w rodzinie ziemiańskiej Stanisława Kurowskiego i Marianny z Wronieckich. Dzieciństwo spędziła w Poznaniu, a potem w odziedziczonych przez ojca Chaławach k. Śremu. Nauki początkowe pobierała w domu, od 1832 kształciła się w szkole im. Ludwiki w Poznaniu. W 1836 wyszła za mąż za sympatyzującego z polskim ruchem narodowym Niemca, właściciela ziemskiego na Śląsku, Maurycego Puffke. Po pewnym czasie wróciła do Wielkopolski z mężem, który kupił Lipnicę i Pólko w pow. szamotulskim. Następnie przeniosła się z rodziną do Miąskowa w pow. kościańskim. Kłopoty finansowe i utrata majątku sprawiły, że po zdaniu egzaminu nauczycielskiego w Poznaniu założyła ok. 1862 pensję w Kościanie, którą kierowała do chwili zamknięcia jej przez władze pruskie w 1875 r. W latach 1875-80 przebywała w Poznaniu. Po śmierci męża w 1880 przeniosła się do syna Kamila do Gorzyczek (pow. kościański), a potem do córki Felicji Kantakowej do Luboni (ówczesny pow. wschowski), gdzie zmarła 17 października 1890. Pochowana została w Poniecu. Ok. 1861 rozpoczęła pracę literacką. W 1862 wydawała „Światełko. Pisemko poświęcone matkom i dzieciom”. Nawiązawszy kontakty z wielkopolskimi czasopismami, ogłaszała w nich, a także wydawała osobno, liczne powieści i opowiadania (m.in. „powieść moralną” Dwaj bracia różnego wychowania - 1863, wyróżnioną na konkursie PTPN; utwór historyczny Krzysztof Żegocki, czyli oswobodzenie Kościana - 1877), oraz szkice biograficzne (m.in. o Schelley’u - 1881). Drukowała też artykuły popularyzatorskie, opracowywane zazwyczaj na podstawie publikacji zagranicznych, omawiające zagadnienia z różnych dziedzin, np. moralności, religii, przyrody, geografii, higieny. Wydała także Życiorysy sławnych Polaków (1868) i Fizykę zastosowaną do potrzeb ogółu (1873), nagrodzoną na konkursie Bażyńskiego. Najdłużej (1881-87) współpracowała z „Dwutygodnikiem dla kobiet” (potem „Tygodnikiem Beletrystycznym i Naukowym”), który ogłosił m.in. jej cykl artykułów wstępnych Wieczorne pogadanki starej babuni”. Była pisarką płodną, zostawiła kilkadziesiąt utworów oryginalnych i przekładów. Miały one charakter dydaktyczny i moralizujący, reprezentowały poglądy konserwatywnych sfer klerykalno-ziemiańskich. Artystycznie słabe, zdobyły pewną popularność wśród czytelników, nie zwróciły jednak uwagi krytyki literackiej. Zarówno jej publicystyka jak i utwory beletrystyczne związane były tematami i zagadnieniami z Wielkopolską. Spośród dziewięciorga dzieci Emmy Puffke synowie Eugeniusz i Kazimierz zajmowali się dziennikarstwem, corki Gabriela i Waleria także uczestniczyły w życiu literackim Poznania.

Rogaliński Józef (1728-1802)

Rogaliński Józef h. Łodzia (1728-1802),

Kanonik poznański, rektor Akademii Poznańskiej, fizyk i astronom. Ur. 20 XI w Jurkowie jako syn sędziego ziemskiego wschowskiego Antoniego i Heleny z Molskich. Od 15 roku życia uczył się w szkole jezuickiej w Poznaniu. W 1746 został nowicjuszem u jezuitów w Krakowie. W 1751 ukończył z tytułem magistra 3-letnie studia filozoficzne w Kaliszu lub Poznaniu. Pracował odtąd jako nauczyciel gramatyki w kolegiach jezuickich w Brześciu Kujawskim, Toruniu i Kaliszu, potem wystarał się o wysłanie na studia do Rzymu (1755-58) i uzyskał tam stopień dra teologii oraz praw. W latach 1759-62 studiował matematykę, fizykę i astronomię w Paryżu, następnie objął katedrę fizyki doświadczalnej w kolegium jezuickim w Poznaniu i w 1763 został nominowany na prof. Zgromadził duży zbiór pomocy naukowych, zakupywanych już w Paryżu dzięki subwencjom rodziny oraz królowej Marii Leszczyńskiej. Zorganizował muzeum fizyczno-techniczne i obserwatorium astronomiczne. Urządzał także od 1762 bezpłatne nowatorskie wykłady z fizyki doświadczalnej dla uczniów kolegium i społeczeństwa Poznania. Była to pierwsza próba upowszechnienia wiedzy ścisłej wśród społeczeństwa wlkp. Pomyślny rozwój nauk eksperymentalnych w Poznaniu przerwała konfederacja barska, w czasie której kolegium zostało złupione przez wojska rosyjskie, oraz kasata zakonu jezuitów. Po prawie rocznej nieobecności w Poznaniu, Rogaliński - zwolennik Komisji Edukacji Narodowej, został jej pierwszym wizytatorem w Wielkopolsce. Zaangażował się w sprawę konkursu na podręczniki szkolne, w l. 1774-80 prowadził kursy z matematyki i fizyki dla nauczycieli. 1 IX 1774 otrzymał nominację na rektora Akademii Poznańskiej, w którą przekształcono dawne kolegium jezuickie oraz zasoby Akademii Lubrańskiego. Na tym stanowisku borykał się z trudnościami, szczególnie finansowymi, ale ostatecznym ciosem było dlań niepowodzenie wieloletniej akcji na rzecz nadania kolegium statusu szkoły wyższej. Po decyzji Komisji Edukacji Narodowej o utrzymaniu Akademii Poznańskiej w randze szkoły wydziałowej, Rogaliński podał się do dymisji (1780). Wyznaczono mu emeryturę i odkupiono od niego drukarnię jezuicką. Pracownię fizyczną i obserwatorium astronomiczne zamknięto, a co cenniejsze przyrządy na polecenie Komisji Edukacji Narodowej zabrał Jędrzej Śniadecki do Krakowa. Po wycofaniu się ze szkolnictwa Rogaliński poświęcił się działalności duchownej. Już od 1775 był koadiutorem archidiakona śremskiego oraz członkiem kapituły jako dziekan katedralny pozn., w 1779 został proboszczem wschowskim i pszczyńskim. W 1781 sprowadził do Poznania dom zakonny Sióstr Miłosierdzia. Zmarł 5 XI 1802 w Poznaniu, został pochowany w kaplicy Św. Krzyża w katedrze pozn.

W okresie żywej działalności badawczej Rogaliński napisał traktaty O sztuce budowniczej... (Poznań 1764, Warszawa 1775), O dziwnych bursztynowania skutkach (Poznań 1766) oraz najważniejszą 4-tomową pracę: Doświadczenia skutków rzeczy pod zmysłu podpadających (Poznań 1765-76), która zaszczepiła fizykę doświadczalną na grunt polski, wprowadziła polską terminologię fizyczną i przez następne 20 lat była jednym z najważniejszych podręczników szkolnych. Rogaliński był także autorem dwu kazań wydrukowanych w Warszawie (1778) i Poznaniu (1791). Z rąk króla Stanisława Poniatowskiego, który go wysoko cenił, otrzymał w 1778 r. Order św. Stanisława.

Sierakowski Józef (zm. 1814)

Rzeźnik warszawski, zastępca członka Rady Najwyższej Narodowej w czasie powstania kościuszkowskiego 1794 r. Pochodził z Kościana. W 1779 przybył do Warszawy wraz z bratem Dominikiem. Obydwaj prowadzili od tego czasu wspólne interesy, handlowali wołami i równocześnie byli rzeźnikami. Obaj mieli poważną pozycję wśród mieszczaństwa warszawskiego: Dominik był radnym miejskim, a Józef w 1793 występował jako starszy cechu rzeźniczego i delegowany od cechów do Generalności konfederacji targowickiej w obronie praw konfraterni i cechów m. Warszawy. W końcu 1793 lub na początku 1794 Sierakowski został wciągnięty przez Jana Kilińskiego do patriotycznego sprzysiężenia kierowanego przez Ignacego Działyńskiego. Pomimo niesnasek między czeladnikami i starszyzną udało się na wiosnę 1794 pozyskać cechy do konspiracji i do walki powstańczej, w której stanowiły poważną siłę. Gdy zapadła decyzja rozpoczęcia powstania Związek Rewolucyjny wciągnął Kilińskiego i Sierakowskiego silniej w robotę, wezwał starszyznę cechową na posiedzenia, aby przez nich dotrzeć do patriotycznie nastawionych cechów. W dniach powstania (17-18 IV 1794) Sierakowski należał obok Kilińskiego do tych nielicznych przedstawicieli możniejszego mieszczaństwa, którzy osobiście brali udział w walkach. Prawdopodobnie Sierakowski prowadził jedną z grup mieszczan, wśród nich rzeźników uzbrojonych w topory, i walczył na ich czele na Nowym Mieście, Świętojerskiej i Podwalu. Za czasów Rady Zastępczej Tymczasowej Sierakowski pozostający w bliskich stosunkach z prezydentem Ignacym Zakrzewskim, miał dość znaczne wpływy. Wszedł do Komisji Porządkowej Warszawskiej, która dla uspokojenia rewolucyjnych nastrojów wśród rzemieślników i plebsu wezwała cechy do podjęcia robót w warsztatach i zabroniła rzemieślnikom noszenia broni. Z ramienia tej komisji Sierakowski wszedł w skład Deputacji Dozorczej nad więźniami, która sprawowała dozór zarówno nad jeńcami wojennymi, jak i aresztantami oraz dbała o ich potrzeby. Przy tworzeniu Rady Najwyższej Narodowej Sierakowski wszedł do niej jako zastępca członka. Jednak mieszczanie nie byli zadowoleni z jej składu i po naradach wyłonili deputację do Naczelnika Kościuszki z żądaniem równego udziału mieszczan i szlachty w Radzie. Sierakowski był jednym z deputowanych. 12 VI 1794 podpisał odezwę wzywającą obywateli do udzielenia pomocy dla wojska w darach lub pieniądzach. W tym czasie, zapewne z jego inicjatywy, cech rzeźników powziął uchwałę o dostarczeniu, wyekwipowaniu i uzbrojeniu 50 ludzi do korpusu policji miejskiej. Prawdopodobnie poniósł wiele wydatków w czasie powstania i po jego upadku pogorszył się zapewne jego stan majątkowy. Zmarł w 1814 r. Nie wiadomo czy zostawił potomstwo z małżeństwa z Antoniną z Grzywińskich.

Surzyński Józef (1851-1919)

Ksiądz, historyk i teoretyk muzyki, dyrygent chórów, kompozytor. Ur. 15 III w Śremie jako syn Franciszka, organisty i nauczyciela muzyki, i Józefy z Szmytkowskich. Muzyki uczył go ojciec. W Poznaniu w Gimnazjum Marii Magdaleny uzyskał świadectwo dojrzałości. W tym okresie występował już publicznie w Poznaniu jako skrzypek.. W 1872 wyjechał na studia matematyczne do Lipska, a równocześnie uczęszczał do konserwatorium lipskiego na wykłady teorii muzyki O. Paula. W 1874 udał się do Rzymu na studia teologiczne, które skończył w 1880 stopniem dr teologii. W 1879 otrzymał tamże święcenia kapłańskie. Po powrocie do kraju w Gnieźnie od marca 1881 odbywał służbę wojskową. Następnie wyjechał (z bratem Stefanem) do Ratyzbony na kurs muzyki kościelnej. W sierpniu 1881 objął posadę organisty w katedrze pozn., łącznie z obowiązkiem prowadzenia chóru katedralnego. Na tym stanowisku utworzył - mimo szykan zaborcy - chór chłopięco-męski odpowiadający wymogom reformy śpiewu kościelnego i nawiązujący do tradycji chóru katedralnego z XVI i XVII w. Nowy chór wystąpił po raz pierwszy 3 VI 1884 i został entuzjastycznie przyjęty przez społeczeństwo pozn. Surzyński współdziałał w założeniu w Poznaniu Tow. Św. Wojciecha (1883), którego celem było zrzeszenie i otoczenie opieką organistów. Od 1884 został redaktorem miesięcznika „Muzyka Kościelna”, przeznaczonego głównie dla organistów i dyrygentów chórów kościelnych, wydawanego w Poznaniu i Kościanie do 1902. Do każdego numeru czasopisma dołączony był dodatek muzyczny, zawierający otwory pol. kompozytorów XVI i XVII w. oraz utwory własne Surzyńskiego i jego brata Mieczysława. Surzyński odnalazł w archiwum kapitulnym na Wawelu liczne utwory pol. i obcych dawnych mistrzów i część tych kompozycji wydał w czterech zeszytach Monumenta musices sacrae in Polonia (Poznań 1885-1896). Wydawał także cieszące się znaczną popularnością śpiewniki Cantionale ecclesiasticum (1891, wyd. 4 - 1914), Directorium chori ((1885-86, i in.). W 1887 Surzyński zrezygnował z funkcji organisty (po nim funkcję objął Bolesław Dembiński), choć nadal do 1894 dyrygował chórem katedralnym. W latach 1889-94 był też wykładowcą liturgii i śpiewu gregoriańskiego w seminarium duchownym. W 1894 - głównie na skutek zatargów z B. Dembińskim, przeciwnikiem reform w muzyce kościelnej, Surzyński został przeniesiony na probostwo do Kościana. Tam kontynuował działalność naukową i wydawniczą, udzielał się także społecznie, m.in. pracował nad rozwojem Banku Ludowego w Kościanie i wielu stowarzyszeń (np. Tow. Kobiet Pracujących). Postawa Surzyńskiego w walce o nauczanie religii w języku pol., sprawiła, że władze pruskie zakazały mu jej nauczania. Zmarł 5 III 1919 w Kościanie, gdzie został pochowany.

Z licznych rozpraw naukowych Surzyńskiego trzy wniosły trwały wkład do historii muzyki w Polsce: Wstęp do t. I Monumenta musices sacrae (1885), Muzyka figuralna w kościołach polskich od XV do XVIII w. (1889), Polskie pieśni kościoła katolickiego od najdawniejszych czasów do końca XVI w. (1891). Położył też wielkie zasługi w szerzeniu wiedzy o dawnej muzyce pol.. Swoją akcją wydawniczą przyczynił się do uratowania licznych polskich zabytków muzycznych. Twórczość kompozytorska Surzyńskiego (głównie utwory chóralne) była wyrazem jego dążeń do zreformowania i odnowy stanu polskiej muzyki kościelnej. Stylistycznie nawiązywał do kompozytorów renesansu; zwano go często polskim Palestriną.

Taczanowski Edmund (1822-1879)

Taczanowski Edmund, Władysław, Maksymilian (1822-1879),

Generał. Ur. 23 XI w Wieczynie k. Pleszewa w rodzinie ziemiańskiej h. Jastrzębiec.. Był synem Józefa i Katarzyny z Hersztopskich.. Naukę pobierał w gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu, następnie wstąpił do szkoły artylerii, którą ukończył w 1834 w stopniu podporucznika.. W styczniu 1846 podał się do dymisji i opuścił armię pruską.. Kilka miesięcy wcześniej nawiązał kontakt z grupą spiskowców wlkp. przygotowujących powstanie. Jako kurier objeżdżał południową Wielkopolskę i nawiązał kontakty ze społeczeństwem. Aresztowany 12 II 1846 został osadzony w twierdzy Sonnenberg na Winiarach, następnie w więzieniu w Berlinie, gdzie przebywał do 2 XII 1847. W 1848 dowodził pod Pleszewem oddziałem artylerii rekrutującym się z Legii Akademickiej. Po rozbiciu powstańców ponownie aresztowany, znalazł się w twierdzy w Kostrzynie.. W marcu 1849, po opuszczeniu więzienia, wyjechał do Genewy, następnie do Turynu i Rzymu, gdzie wstąpił do armii republikańskiej dowodzonej przez Garibaldiego. Walczył na froncie neapolitańskim i w obronie Rzymu. Ranny, dostał się do niewoli francuskiej. Po stłumieniu rewolucji we Włoszech zwolniony z niewoli, wrócił do Wielkopolski i osiadł w Woli Książęcej k. Jarocina. Chcąc przysposobić obywateli do przyszłej walki zbrojnej, organizował w pow. pleszewskim Bractwo Kurkowe i Bractwo Jedności. Szczególnie aktywną rolę odegrał w okresie powstania styczniowego. Mianowany przez Komitet Działyńskiego dowódcą jednego z oddziałów wlkp. ochotników, przystąpił energicznie do jego organizacji w okolicach Pleszewa. Oddział ten zaskoczony przez wojska pruskie, został rozbity w lesie sławoszewskim. Z uciekinierów i nowych ochotników Taczanowski utworzył drugi oddział powstańczy w okolicy Pyzdr, liczący przeszło 2.000 ludzi. 29 IV oddział Taczanowskiego stoczył zwycięski bój pod Pyzdrami, a w kilka dni później zajął Koło. Okrążony 8 V pod Ignacewem przez dwa ugrupowania wojsk rosyjskich, został rozbity. Pod koniec maja Rząd Narodowy powierzył Taczanowskiemu dowództwo nad wojskami woj. kaliskiego i mazowieckiego oraz awansował go do stopnia generała. Pod komendą Taczanowskiego zostały zorganizowane w Kaliskiem dwa pułki kawalerii, które w sierpniu stoczyły ze zmiennym szczęściem kilka walk pod Łaskiem, Goszczanowem, Czepowem, Pęcherzewkiem i Sędziejowicami. Uchodząc na południe przed pościgiem wroga, partia Taczanowskiego została rozbita pod Kruszyną. Taczanowski udał się do Francji, gdzie zamierzał organizować oddziały pol. do walki o niepodległość. Nie uzyskawszy akceptacji swych planów, powrócił do kraju i zamieszkał początkowo w Krakowie, a po amnestii władz pruskich przeniósł się do Wielkopolski i osiadł w swym majątku w Choryni, gdzie zmarł 14 IX 1879. Pochowany na Powązkach w Warszawie. Był żonaty z Anielą Baranowską, miał z nią synów: Stefana, Stanisława, Józefa, Władysława oraz córki Katarzynę i Anielę.

Witaszek Franciszek (1908-1943)

Lekarz, działacz ruchu oporu.

Żegocki Krzysztof h. Jastrzębiec (zm. 1673)

Wojewoda inowrocławski, biskup chełmiński. Był synem Marcina, kasztelana przemęckiego, i Anny. Przed 1649 został starostą babimojskim i choć katolik, zezwalał protestantom czeskim i niem. Na osiedlanie się w Babimoście. Po kapitulacji Wielkopolski pod Ujściem (1655) uszedł do Zielonej Góry, a wkrótce otrzymał dowództwo jednej z partii, jakie na terenie Wielkopolski organizował przeciw Szwedom wojewoda podlaski Piotr Opaliński. Zdobył podstępnie Kościan (4 X 1655), wybijając załogę szwedzką, następnie rozbił oddział langrafa heskiego Fryderyka Hessen Eschweg, szwagra Karola Gustawa i zbiegł na Śląsk, gdzie przebywał prawdopodobnie do końca 1655. W nocy 6/7 I 1656 niespodziewanym atakiem zdobył Wieluń, po czym znów schronił się na Śląsk. Według wielu badaczy groźba ataku Żegockiego zmusiła Szwedów do odstąpienia od oblężenia Jasnej Góry. Po powrocie ze Śląska dowodził krótko partyzantką w Żywieckiem, a także stoczył potyczki pod Krakowem, Czarnym Ostrowem, Wieluniem, Piotrkowem i Magierowem. W lecie 1656 pojawił się w okolicach Poznania, uniemożliwiając przez kilka miesięcy załodze szwedzkiej zaopatrywanie się w żywność. W 1659 otrzymał podkomorstwo kaliskie po Krzysztofie Grzymułtowskim. Następnie walczył w Małopolsce i na Podolu, wziął również udział w wyprawie Stefana Czarnieckiego do Nowej Marchii i na Pomorze (jesień 1657); Czarniecki wysłał go potem na Komisję Lubelską (grudzień 1658). Odtąd Żegocki poświęcił się wyłącznie działalności publicznej. W 1660 był marszałkiem trybunału koronnego, a w 1661 komisarzem do ustalenia granicy ze Śląskiem i Pomorzem. W 1662 był członkiem komisji do uregulowania długów wojska. Przeciwstawiał się planom elekcji vivente rege. Był oponentem dworu, toteż mimo zasług wojennych pomijano go przy rozdziale godności.. Prawdopodobnie wziął udział w rokoszu Lubomirskiego. Dopiero w 1666 został wojewodą inowrocławskim, choć decyzja Jana Kazimierza spotkała się z krytyką szlachty kujawskiej. W rok później ujawnił na sejmiku średzkim kontakty K. Grzymułtowskiego z dworem Marii Ludwiki. Żegocki był żonaty i miał syna Franciszka oraz córkę Annę (żonę Wawrzyńca Gostyńskiego). Po śmierci żony (1667/68) został księdzem. Szybko awansował w hierarchii, już w 1669 był biskupem chełmińskim. Na krótko przed śmiercią otrzymał nominację na biskupa kujawskiego. Jako obrońca Michała Korybuta Wiśniowieckiego był jednym z organizatorów konfederacji gołąbskiej (1672) i bronił króla na sejmie 1673. Zmarł w sierpniu 1673.

Był autorem kilku okolicznościowych pism kaznodziejskich, a w rękopisach Biblioteki Załuskich, znajdowały się jeszcze w XIX w. jego autorstwa Puncta rada J.K.Mci podane po elekcyji nazajutrz, jakiemi środkami ad absolutum domini aspirare ma.